"bilinenler, bilinmeyenler..."

2019'un sonlarında başlayan covid-19 pandemisi nerdeyse bir yıldır tüm dünyadaki yaşamı değiştirdi.
önceyle şimdi arasındaki değişimi herkes yaşıyor. ama farkları görünmez kılma konusunda dünya üzerindeki tüm yönetici ve yetkililer sanki anlaşmış durumda. peki neden?

eylül 2020 / dereköy


buzlar ülkesinde bir gün batımı
buharlaşıyor soluğum
geçmişim,
geleceğim,
benliğim,
bir huzuru araken yüreğim
gidiyorum
12 ağustos 2020

hâlen aktif hekimlik yapmasam da, 27 yıl hekimlik yaptım, üstelik çalıştığım hastalık bir enfeksiyon hastalığıydı ve bu hastalığı kontrol altına almaya yönelik bir kontrol programının da yöneticileri ve uygulayıcıları arasındaydım. tıp fakültesinde ve uzmanlık eğitimim sırasında aldığım temel bazı bilgileri, bu çalışma sırasında öğrendiğim özellikle, epidemiyoloji, istatistik ve enfeksiyon/kriz/salgın yönetimi bilgileriyle daha da geliştirdim. tüm bunların ışığında yaşadığımız covid-19 pandemisi (küresel salgını) sırasında gözlemlediklerime baktığımda uymayan pek çok şey olduğunu gördüm.
bu arada covid hakkında yapılan bir paylaşımda covid'den ölenlere otopsi yapılmadığını öğrenince, epeydir aklımı kurcalayan covid'le ilgili kimi soruları paylaşmam gerektiğini düşündüm.
bu arada b.gates'in "covid-pass" diye akıllı telefon tabanlı bir sistemin reklamını yaptığını öğrenince, ve bunun ne için düzenlendiğini anlayınca bu hastalıkla ilgili gizlenenlerin, bilinenlerden fazla olduğuna iyiden iyiye iknâ oldum. dolayısıyla bunu yapmam gerektiğini düşünüyorum.
bunları derli toplu olarak sunmak, eğer yanıtlarını öğrenebilirsem yine bunları herkesle paylaşmanın, böylelikle kamuoyunun da öğrenmesini sağlamanın çok önemli olduğu kanısındayım.
salgınla ilgili olarak kurulan bilimsel kurulun 2 eylül'deki toplantısının ardında sağlık bakanı sayın fahrettin koca'nın yaptığı açıklamadaki şu bilgiler dikkâtimi çekti.
çünkü bugüne kadar yetkililer bu konuda hemen hiç bir bilgi paylaşmamışlardı ve benim aklıma gelen sorulardan bir bölümü de aşağıda göreceğiniz gibi bununla ilgiliydi:

“enfeksiyon tanısı konanların covid olarak kaydedildiği söylenebilir”
“2019'da toplam ölümler 297 bin 275'ti. buna yıllık beklenen artış oranı olan yüzde 2,2 ilave edildiğinde 2020 için beklenen ölüm 303 bin 815.
“bu yıl gerçekleşen ölüm 303 bin 262. yani geçen yılki vefat sayımızla uyumlu, hatta daha altında. ilk 8 ay için söylüyorum.
“ama Covid-19'dan gerçekleşen 6370 vefatı da ekleyince bu yılın ilk 8 ayındaki vefat sayımız 309 bin 632 oldu. burada özellikle 2020 için enfeksiyondan kaybedilen hastanın daha az olduğunu ama covid nedeniyle kaybedilenlerle toplamda arttığını görmüş oluyoruz.
“2019 yılı ilk 8 ayı enfeksiyon hastalıklardan vefat sayımız 8 bin 72 ama bu yıl bu sayı 7 bin 491. yani geçen yıldan daha düşük.
“bu veriler ışığında şu söylenebilir, covid hastalarının enfeksiyon diye kaydedilmesinden ziyade belki tersini iddia etmek, eskiden enfeksiyon tanısını konan bazı hastalarımızın covid olarak kaydedildiği de söylenebilir.
“yani enfeksiyondan kaybedilenlerin bu yıl için aynı dönemde 8 bin 72 yerine 7 bin 491, şu an ilk 8 ayda.
kaynak: bianet

şimdi ben kendi sorularımı sıralayayım:

  • covid tanısı alan kişilerin (ölenler dahil) cinsleri, yaş grupları, coğrafi kökenleri, sağlık güvenceleri, halen ve geçmişteki işleri, ailesindeki birey sayıları nedir? covid dışında geçirdiği ve süren hastalıkları var mıdır, varsa bu hastalıklar nelerdir? bu kişilerin diğer kronik hastalıkları ve dezavantajları var mıdır? varsa bunlar nelerdir? kişinin bu tablo oluşmadan önceki son durumları nelerdir, buna dair bilgiler bilinmekte midir?, hastalığa yakalanan kişilerin kuluçka süresi içindeki sürede bulunduğu yerlere ve temas ettiği kişilere dair bilgilerle, filyasyon konusunda önemli olabilecek diğer bilgiler toplanmakta mıdır? bunlara dair toplu sonuçlar mevcut mudur? bu kişiler arasında önce ya da sonra covid saptananlar var mıdır? bu kişiler arasında covid tanısı almış başka kişilerle temas etmiş olanlar var mıdır? onlara dair virüs bilgileri ile hastada saptanan virüs tipinin uyumluluğu söz konusu mudur? hasta eğer bir kuruma başvurmuşsa o kurumda hastayla temas eden, gören, tanı ve tedavi süreçlerine katılan hekimlerin ve sağlık personelinin sayısı nedir? onların kimler olduğu kayedeilmekte midir? bu kişiler arasında covid tablosu ya da tanısı olup olmadığı bilinmekte midir?
  • hastanın kesin ölüm nedeni ve ölüme neden olan durum, koşul, hazırlayıcı unsurlar nelerdir? bunlar her olguda kaydedilmekte midir? eğer kaydediliyorsa bunlara dair toplu sonuçlar var mıdır? ölümün gerçekleştiği yer neresidir? ölene kadar o yerde geçirdiği süreç kayıt altında mıdır? (gün ve klinik seyir anlamında)
  • covid'le ilgili doğrulama incelemeleri nelerdir? tanının dayandığı kanıtlar hangileridir (test, klinik seyir, muayene ve inceleme bulguları), hastadan virüsün izole edilmiş midir? eğer edilmişse bunun invitro üremesinin gerçekleşmiş midir? gerçekleşmiş ise virüsün tiplerine dair bir bilgiler var mıdır? bunlar dünyanın başka yerlerindeki bilgilerle örtüşmekte midir?
  • covid nedenli ölümlere otopsi yap(tır)ılmadığı doğru mudur? bunun nedeni nedir? bu talimat/emirin kaynağı nedir? dünyada ve türkiye'de şimdiye kadar otopsi yapılan olguların sayısı nedir? sonuçları nelerdir?
  • covid ile ilgili sağlık bakanlığı bünyesinde oluşan bilimsel kurulun belirlenme ilke ve kuralları nedir? bu kişilerin kimlikleri ve özellikleri, bu kurula seçilme gerekçeleri nelerdir? bu kurulun şimdiye kadar yaptığı toplantıların kayıt ve tutanakları var mıdır? alınan kararlar ve kurul eğilimleriyle idari birimlere yönelik önerilerinin neler olduğuna erişilebilir mi? erişilemiyorsa neden erişilememektedir? bu kişilerin danışman olarak bu süreçle ilgili sorumlulukları nelerdir? bu katılımları için herhangi bir karşılık almakta mıdırlar? bugüne kadar ki toplam harcamaların dökümü mevcut mudur? bunlara erişilebilir mi? erişilemiyorsa nedeni nedir?
  • covid'le ilgili kamuoyuna sunulan veri başlıklarının ve süreç içindeki değişimler neye göre belirlenmektedir? bunun bilimsel temelleri, ölçütleri, yukarıda sorulan soruların yanıtlarının bu veriler içinde olmamasının nedenleri nelerdir? bu nedenlerin idari, hukuki, mesleki, etik, ahlâki dayanakları var mıdır? varsa nelerdir?
  • bu süreçte herhangi bir şekilde yapması gerekip de yapmayan, ya da yapmaması gereken şeyleri yapan kişilere dair yapılan işlemler ve sonuçları nelerdir? bu kişilerin sorumluluklarıyla ilgili bilgi, kanıt ve dayanakların muhafaza edilmekte midir? bunun daha sonra irdelenmesi mümkün müdür?
  • covid sürecinde gündeme gelen ve tanı amaçlı kullanılan test ve yöntemlerin nelerdir? bunların geçerlilik ve güvenilirlikleri, kesin tanı koymadaki değerleri, bunların üretimini kimlerin yaptığı, seçimin neye göre yapıldığı, alımın hangi yolla yapıldığı, şimdiye kadar ne kadarlık bir alım (miktar ve eder-maliyet olarak) devamlılığının nasıl sağlandığı, bunların kullanımına ilişkin özel kuralların olup olmadığı, kullanım süreçlerinde bunlara dikkât edilip edilmediği, test uygulama ve sonuçların belirleme yöntemleri, bu testlerin sonuçlarının açıklanmasıyla ilgili düzenlemeler olup olmadığı, bunun kimler tarafından neden bu şekilde belirlendiği, bu açıklamalarla ilgili sorumluluk ve hesap verebilirliklerinin olup olmadığı söz konusu mudur?
  • toplu olarak birarada bulunan özel gruplar (çocuk yuvaları ve yurtlar, yaşlıların sürekli bulunduğu huzurevleri, kronik hastaların uzun süreli -14 günden daha fazla- kaldığı hastane ve klinikler, göçmen kampları ve göçmenleri toplu olarak kaldığı birimler, cezaevleri, güvenlikle ilgili kurumlar -okullar ve çalışma birimleri-, eğer varsa sürekli ve uzun süreli çalışmanın gerçekleştiği -çalışanların birlikte yaşadığı ve sürekli olarka orada bulunduğu, çeşitli inşaatlar ve yapım çalışmaları yapılan- yerler, vb.) arasında covid'in görülme sıklığı ve sonuçlarıyla ilgili bilgiler var mıdır ve araştırılmakta mıdır? (bu gruplardaki popülasyonlar ayrı bir küme olarak toplu olarak değerlendirildiğinde, hastalığın oluşma ve seyrine ilişkin farklılıklar olup olmadığı, özellikle koruyucu tedbirler başta olmak üzere, tanı-tedavi süreçlerinde farklılıklar olup olmadığı araştırılmakta mıdır?)
  • herhangi bir nedenle koruyucu tedbileri bilerek isteyerek ya da emirle uygulayan kişilerde covid görülme sıklığı ve bunların sonuçları nelerdir?
  • covid19 etkenine dair bilgiler: bu virüsün dahil olduğu aile, o aile içindeki diğer virüslerle benzerlikleri ve farklılıkları, bu virüste görülen ve daha önce başka virüslerde saptanmayan herhangi bir özellik var mıdır? virüsün süreç içinde geliştirdiği mutasyon olup olmadığı bunlara dair bilgiler nelerdir? bu mutasyonların farklı suşlar oluşturup oluşturmadığı bilinmekte midir? bu virüsün başka virüs gruplarıyla olan benzerlikleri var mıdır? (1915'te görülen ispanyol gribinin etkeni olan virüsle morfolojik ya da oluşturduğu tablo bakımından benzerliklerinin olup olmadığı konusunda herhangi bir bilgi var mıdır?)
  • virüsün fizyopatogenezi, bulaş gerçekleştikten sonra vücutta nasıl bir süreci ortaya çıkardığı, bunun fizyolojik, biyolojik temelleri ve oluş biçimleri, farklı yaş grupları ve çeşitli başka sağlık sorunları olanlarla olmayanlar arasındaki seyir farklılıkları nelerdir ve kesin bilgiler söz konusu mudur?
  • covid19 pandemisine dair küresel ve ulusal ölçekte, kamuya açık olan duyuru, bilgi ve öneriler dışında, bu süreçte yer alan tüm görevlilere olağan akışa ve teamüllere aykırı yaptıkları ya da yapmamaları gerekenlerle ilgili olarak herhangi bir emir, öneri, dayatma, etkileme, zorlama vb. tutum ve davranışların söz konusu olup olmadığı, eğer varsa bunların kimlerle, ne yollarla olduğu, iletişimin nasıl ve hangi nedenle kurulduğu, bu sıradaki söz konusu tutum ve davranışlarla ilgili sağlıkla ilgili olanlar dışındaki herhangi bir sürecin belirleyici olup olmadığı (örneğin ekonomik, politik ve askeri tehdit ve yaptırımlar vb.) söz konusu mudur?
  • covid salgınında görev alan sağlıkçıların korunmaları ne düzeydedir? bunun sağlanmasına yönelik gerekli donanım ve malzeme nasıl sağlanmaktadır? bugüne kadar bu amaçla yapılan harcamaların toplamı ne kadardır ve karşılayan kişi, kesim ve kaynaklar kimlerdir ya da nelerdir? salgının bu aşamasında hastalığa yakalandığı belirtilen sağlıkçıların korunmalarındaki yetersizliğin nedeni nedir? bu görevlilere hastalığın bulaşması ile tanı konulması arasındaki zaman dilimi ne kadardır? eğer bu zaman dilimi içinde hastalığı üçüncü kişilere bulaştırma ihtimalleri varsa bunlar kontrol edilip izlenmiş midir? covid nedeniyle ölen sağlıkçıların ölümleri ile ilgili süreçler irdelenmiş midir? bu sonuca etki eden faktörler nelerdir? sağlıkçılar gerekli korunma çabalarını yeterince almış ama ona rağmen mi hastalanmışlar ve ölmüşlerdir? onlara sunulan hizmette bir ihmâl, eksiklik, gecikme, yetersizlik ya da imkânsızlık söz konusu mudur? nedenleri nelerdir?
  • sağlık bakanlığınca hizmete sunulan telefon tabanlı hizmetin çalışma mekânizması nedir? güvenliği ne kadardır? bu hangi bilgileri içermektedir?
  • salgınla ilgili temel epidemiyolojik verilerin toplu olarak sunulmamasının nedeni nedir? örneğin yukarıda alıntılanan son sağlık bakanı açıklamasındaki bilgiler daha önce kamuoyuyla neden paylaşılmamıştır? bu bilgilere göre geçen yıl covid19 yokken ölen kişilerin ölüm nedenleriyle kıyaslandığında aynı grubun hepsinin bu yıl covid yüzünden öldüğünü kanıtlanmış bir bilgi midir? nüfus atışına karşın, ölen kişilerin sayısının daha az olması neye bağlanmaktadır?
  • örneğin en çok yaşlı nüfus bulunan illerdeki covid nedenli yaşlı ölümlerinin sayısı daha yüksek midir? değilse bu durum nasıl açıklanmaktadır?

    sağlıkla ilgili her şeyin elektronik ortamda tutulduğu günümüzde, eğer bu bilgiler sisteme düzenli kaydediliyorsa bu verileri elde etmek saniyeler sürmeyecek bir iş. söz konusu veri tabanlarını oluşturan yazılımcılar bu soruların karşılıklarını biliyorlar kuşkusuz. bazı yetkililer de öyle. ama bizler bilmiyoruz. iki gerekçe ileri sürülüyor: mahremiyet ve toplumun korku ve paniğe kapılması. oysa bilgi değil bilgisizlik korku ve paniğe yola açıyor, tabii herkeste değil, çoğunluğun ise duyarsız, dolayısıyla ve dikkâtsiz davranmasına yol açıyor. hangisinin daha iyi ve doğru olduğunu gelecekte göreceğiz. ama amaç daha az kaybın yaşandığı bir geleceği diliyor olmamız.
    bu sorulara makûl mantıklı yanıtlar olursa başta da dediğim gibi herkesle paylaşmayı görev sayıyorum.
    tabii ki bu verilerin yanıtları, eğer önceki yıllara dair benzer verilerle birlikte değerlendirildiğinde anlamlı olacak. bekleyecek ve göreceğiz.

     

    “ insanın daima korktuğu şeyler başına geliyor.”
    ahmet hamdi tanpınar
    saatleri ayarlama enstitüsü

     

      geri